चाडपर्व: बालबालिकाका लागि सिकाइको अवसर

-



     पिताम्बर पौडेल     
     असाेज १२ गते २०८२ मा प्रकाशित



काठमाडौं, १२ असाेज । चाडपर्वहरू केवल रमाइलो बिदाका दिनहरू होइनन् – तिनीहरू बाहिरी कक्षाकोठाहरू जस्तै हुन् जसले जिज्ञासा जगाउँछन् र महत्त्वपूर्ण जीवन पाठहरू सिकाउँछन्। व्यस्त शहरका चौकहरूदेखि शान्त गाउँका जमघटहरूसम्म, यी कार्यक्रमहरूले बच्चाहरूलाई संस्कृतिहरूको बारेमा सिक्ने, नयाँ साथीहरू बनाउने र पुस्तकहरूले मात्र मिलाउन नसक्ने तरिकाले बढ्ने मौका दिन्छन्।

नेपालमा, यो जादू वर्षभरि हुन्छ, पुरानो परम्पराहरूलाई आधुनिक आनन्दसँग मिसाउँदै। अक्टोबर २०२५ मा देश दशैं र तिहार जस्ता चाडपर्वहरूको लागि तयार हुँदै जाँदा, बच्चाहरू पहाडहरूमा बाँसको डोरीमा झुल्नेछन् वा व्यस्त शहरहरूमा बत्ती बाल्नेछन्। यी उत्सवहरूले नेपालको विविध संस्कृतिहरूमा सम्मान, एकता र गर्व सिकाउँछन्। १२० भन्दा बढी भाषाहरू र १२५ जातीय समूहहरू भएको, यहाँका चाडपर्वहरू केवल पार्टीहरू मात्र होइनन् , तिनीहरू सम्पदा र सद्भावका पुलहरू हुन्। काभ्रेमा विश्व युवा महोत्सव २०२५ जस्ता कार्यक्रमहरूले यी उत्सवहरूले घरमै विश्वव्यापी पाठहरू कसरी सिकाउन सक्छन् भनेर देखाउँछन्। नेपालका चाडपर्वहरूले बच्चाहरूको लागि खेल्ने समयलाई कसरी शक्तिशाली सिकाइ साहसिक कार्यमा परिणत गर्छन् भनेर अन्वेषण गरौं!

संस्कृति र सम्पदाको पुलको रूपमा चाडपर्वहरू

नेपालका चाडपर्वहरू जीवित कथापुस्तकहरू जस्तै हुन् जसले बच्चाहरूलाई रमाइलो, व्यावहारिक तरिकाले आफ्नो जरासँग जोड्न मद्दत गर्दछ। अक्टोबर २०२५ को सुरुमा आउँदै गरेको सबैभन्दा ठूलो हिन्दू चाड दशैंलाई लिनुहोस्। परिवारहरू भोज बाँड्न, चङ्गा उडाउन र टीका (निधारमा रातो चिन्ह) लिएर आशीर्वाद दिन भेला हुन्छन्। बच्चाहरूले यी गतिविधिहरू मार्फत ठूलाबडाहरूको सम्मान सिक्छन् र पारिवारिक बन्धनको न्यानोपन महसुस गर्छन्। मानवशास्त्री विष्णु प्रसाद दाहाल भन्छन् कि यी अनुष्ठानहरूले “सामाजिक एकता” जस्तै काम गर्छन्, नेपालको बहुसांस्कृतिक समाजमा साझेदारी र दया जस्ता मूल्यहरू सिकाउँछन्। कल्पना गर्नुहोस् कि बच्चाले हजुरआमालाई सेल रोटी (मीठो रोटी) बनाउन वा देवी दुर्गाको बारेमा कथा सुन्न मद्दत गरिरहेको छ – यो केवल खाना पकाउने वा कथा सुनाउने मात्र होइन; यो इतिहास र समूहगत कार्यको बारेमा सिक्ने कुरा हो।

यस वर्ष, नेपालभरका विद्यालयहरू पाठहरूमा चाडपर्वका विषयवस्तुहरू थपेर सामेल भइरहेका छन्। बच्चाहरूले दुर्गाको चित्रहरू कोर्न सक्छन् वा खराबीमाथि राम्रोको विजयको बारेमा लोक गीतहरू गाउन सक्छन्। यसले उच्च हिमालयदेखि समतल तराई मैदानसम्म, नेपालको हिन्दू, बौद्ध र आदिवासी रीतिरिवाजहरूको मिश्रणको बारेमा जिज्ञासा जगाउँछ। ग्रामीण क्षेत्रहरूमा, शिक्षकहरूले सिकाइलाई रोमाञ्चक बनाउन यी गतिविधिहरू प्रयोग गर्छन्  

पश्चिमी नेपालमा, थारु मानिसहरूले जनवरी २०२५ मा आफ्नो नयाँ वर्ष माघी जस्ता चाडपर्वहरू मनाउँछन्। बच्चाहरू नाचमा सामेल हुन्छन्, माछा मार्न सिक्छन् र परम्परागत परिकार पकाउन मद्दत गर्छन्। अनुसन्धानकर्ता नाथुराम चौधरीले यसलाई “आदिवासी शिक्षाशास्त्र” भनेका छन् – सिकाउने एक प्राकृतिक तरिका जहाँ बच्चाहरूले खेल मार्फत व्यावहारिक सीपहरू प्राप्त गर्छन्। तिनीहरूले बाँसको झुला बनाउन सक्छन् वा अटवारी, फसल अघिको उत्सवको समयमा बीउ रोप्न सक्छन्, खेती र प्रकृतिको बारेमा सिक्दै यी गतिविधिहरूले आफ्नो सम्पदामा गर्व जगाउँछन् र पुरानो ज्ञानलाई जीवित राख्छन्।

अक्टोबर १९-२३, २०२५ को लागि तय गरिएको तिहारको समयमा, बच्चाहरूले दिया (तेलको बत्ती) बाल्छन् र काग र कुकुर जस्ता जनावरहरूलाई खानाले सम्मान गर्छन्। यसले वातावरणको लागि सहानुभूति र हेरचाह सिकाउँछ। तिनीहरूले फूलको पंखुडीले रंगोली (रंगीन ढाँचा) पनि बनाउँछन्, जसले रचनात्मकता बढाउँछ। यी व्यावहारिक कार्यहरूले बालबालिकाहरूलाई नेपालको समृद्ध परम्पराहरूसँग जोडिएको महसुस गराउन मद्दत गर्छन्, विशेष गरी विश्वव्यापीकरणले नयाँ प्रभावहरू ल्याउँदा चाहे त्यो शहरको बच्चाले बत्ती बाल्ने होस् वा गाउँको बच्चाले नाच्ने होस्, चाडपर्वहरूले सिकाइलाई उत्सव जस्तो महसुस गराउँछन्।

साथी बनाउने र भिन्नताहरूलाई अँगाल्ने

नेपालका चाडपर्वहरूको सबैभन्दा राम्रो कुरा भनेको तिनीहरूले बच्चाहरूलाई साथी बनाउन र सबैसँग मिलेर बस्न सिक्न कसरी मद्दत गर्छन् भन्ने हो। तिहारको समयमा, बालबालिकाहरू छिमेकीहरूलाई मिठाई बाँड्न र दिया बाल्न भेट्छन्, चाहे तिनीहरू जुनसुकै जात वा धर्मका किन नहोस्। यसले धेरै फरक समूहहरू भएको देशमा द्वन्द्व कम गर्छ र सद्भाव निर्माण गर्छ। नेवार परिवारको बच्चाले थारु साथीसँग लड्डू बाँडिरहेको कल्पना गर्नुहोस् – यो साधारण कार्यले एकता र दया सिकाउँछ।

पश्चिमी नेपालमा, गुरिया जस्ता थारु चाडपर्वहरूले खेल र पुतली बनाउन विभिन्न पृष्ठभूमिका बालबालिकाहरूलाई एकसाथ ल्याउँछन्। चौधरीको २०२२ को अध्ययनले देखाउँछ कि यी गतिविधिहरूले सहानुभूति र टोली कार्य सिकाउँछन्। बच्चाले साथीलाई झुला बाँध्न वा खाजा बाँड्न मद्दत गर्न सक्छ, अरूको भावनालाई महत्व दिन सिक्छ। यो मित्रताको वास्तविक जीवनको पाठ जस्तै हो, जुन नेपालका बहुसांस्कृतिक विद्यालयहरूमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ जहाँ बच्चाहरूले फरक भाषा बोल्छन्।

काभ्रेको पहाडमा आयोजित विश्व युवा महोत्सव २०२५ ले विश्वभरका युवाहरूलाई संस्कृति र एकता सम्बन्धी शैक्षिक सत्रहरूको लागि एकसाथ ल्यायो। नेपाली बालबालिकाहरूले विविधतालाई अँगाल्न सिक्दै आगन्तुकहरूसँग नृत्य र शिल्पमा सामेल भए। यसले स्लोभेनियाको “प्ले विथ मी” महोत्सवका विचारहरूलाई प्रतिध्वनित गर्दछ, जहाँ अपाङ्गता भएका र नभएका बालबालिकाहरू सँगै खेल्छन्। नेपालमा, काठमाडौंमा इन्द्रजात्रा (सेप्टेम्बर २०२५) जस्ता उत्सवहरूले रथ तान्ने र मास्क नृत्यमा सबैलाई समावेश गर्दछ, जसले भिन्नताहरूले उत्सवहरूलाई बलियो बनाउँछ भनेर देखाउँछ।

यी अनुभवहरूले बच्चाहरूलाई खुला दिमागले हुर्कन मद्दत गर्दछ। द राइजिङ नेपाल (२०२२) को रिपोर्टले बालबालिकाहरूलाई संस्कृति जोगाउन चाडपर्व मूल्यहरू सिकाउन, खेललाई समावेशीकरणको पाठमा परिणत गर्न आग्रह गर्दछ। दशैंको समयमा खाना बाँड्ने होस् वा माघीको समयमा नाच्ने होस्, चाडपर्वहरूले बच्चाहरूलाई संसारलाई ठूलो, मैत्रीपूर्ण परिवारको रूपमा हेर्न सिकाउँछन्।

संगीत, नृत्य, र जीवन सीप: बढ्ने रमाइलो तरिकाहरू

संगीत र नृत्य नेपालका चाडपर्वहरूको मुटु हो, जसले तिनीहरूलाई बच्चाहरूको लागि रचनात्मकता बूस्टरमा परिणत गर्दछ। थारु फसल पर्व देवरीको समयमा, बच्चाहरूले मादल (ढोल) को तालमा ताली बजाउँछन् र नदी र बालीका कथाहरू बताउने नृत्यहरू सिक्छन्। यसले ताल, समन्वय, र चरणहरू गणना गरेर गणित सीपहरू पनि निर्माण गर्दछ। फिनिश जर्नल अफ म्युजिक एजुकेशनले सुझाव दिन्छ कि यस्ता गतिविधिहरूले विविधता सिकाउँछन्, जुन नेपालको संस्कृतिहरूको मिश्रणलाई पूर्ण रूपमा मिल्छ।

हिन्दू चाडपर्वहरूले आफ्नै धुनहरू थप्छन्। अगस्ट/सेप्टेम्बर २०२५ मा कृष्ण जन्माष्टमीको समयमा, बच्चाहरूले भजन (भक्ति गीत) गाउँछन् र कृष्णको जीवनको अभिनय गर्छन्, नेपाली शब्दहरू र नैतिक पाठहरू उठाउँछन्। यसले बच्चाहरूलाई अरूलाई मद्दत गर्ने जस्ता सामुदायिक मूल्यहरूमा सामाजिक बनाउँछ। तीज (अगस्ट २०२५) मा, केटीहरू उपवास बस्छन् र हरियो रंगमा नाच्छन्, आनन्द मार्फत लचिलोपन र लिङ्ग भूमिकाहरू सिक्छन्।

चाडपर्वहरूले व्यावहारिक जीवन सीपहरू पनि सिकाउँछन्। पहाडहरूमा तमु ल्होसार (डिसेम्बर २०२५) को समयमा, गुरुङ बच्चाहरूले गीतहरूद्वारा प्रकृतिलाई सम्मान गरेर वातावरणको बारेमा सिक्छन्। अनट्टाको समयमा थारु मास्क बनाउने क्रममा, बच्चाहरूले समस्याहरू समाधान गर्छन् र कला सिर्जना गर्छन्, कल्पनाशक्ति बढाउँछन्। चौधरी तर्क गर्छन् कि यो “तलबाट माथि” सिकाइ – सामुदायिक तरिकाबाट सुरु गर्दै – शिक्षालाई सान्दर्भिक बनाउँछ, विशेष गरी ग्रामीण क्षेत्रहरूमा जहाँ विद्यालयहरूमा स्रोतहरूको अभाव हुन सक्छ। अनलाइन खबर (२०२१) ले सुझाव दिए अनुसार, विद्यालयहरूले अब यी पाठ्यक्रमहरूमा मिसाइरहेका छन्, बच्चाहरूलाई व्यस्त राख्न।

उदाहरणका लागि, दशैं वा थारु पर्वको समयमा बालबालिकाले बाँसको झुला बनाउन सक्दछन्, जसले टोली कार्य र सरल इन्जिनियरिङ सीप सिक्न सहयोग पुर्‍याउँछ। तिहारको समयमा, उनीहरूले सेल रोटी पकाउन सिक्दै खाना बनाउने व्यावहारिक सीप हासिल गर्न सक्छन्। यस्ता गतिविधिहरूले चाडपर्वलाई केवल रमाइलोको अवसर मात्र नभई, सीप निर्माण गर्ने खेल मैदानमा परिणत गर्छन्—डेस्कमा बस्ने पाठ भन्दा धेरै रोचक र आकर्षक।

किन नेपालका चाडपर्वहरू आजका बच्चाहरूको लागि महत्वपूर्ण छन् ?

आजको नेपालमा, जहाँ बच्चाहरू बाहिर खेल्नु भन्दा फोनमा बढी समय बिताउँछन्, चाडपर्वहरू जीवन रेखा हुन्। तिनीहरूले परिवारहरूलाई एकसाथ ल्याउँछन्, द्रुत गतिमा परिवर्तन भइरहेको संसारमा एक्लोपनसँग लड्छन्। अध्ययनहरूले देखाउँछन् कि चाडपर्वहरूमा सामेल हुने बच्चाहरू बढी आत्मविश्वासी र खुला दिमागका हुन्छन्, जस्तै वज्र साहसिक (२०२५) ले उल्लेख गरेको छ। शहरीकरणले ग्रामीण परम्पराहरू लोप हुँदै जाँदा, विश्व युवा महोत्सव २०२५ जस्ता कार्यक्रमहरूले तिनीहरूलाई पुनर्जीवित गर्छन्, बच्चाहरूलाई तिनीहरूको जराको कदर गर्न सिकाउँछन्।

तर चुनौतीहरू छन्। ठूला चाडपर्वहरू कहिलेकाहीं भीडभाड वा पैसामा केन्द्रित हुन्छन्, जसले गरिब परिवारहरूलाई छोड्छ। मानिसहरू शहरहरूमा सर्दै जाँदा ग्रामीण कार्यक्रमहरू हराउने जोखिम हुन्छ। अनुसन्धानकर्ताहरू प्रत्येक बालबालिकालाई लाभान्वित हुने सुनिश्चित गर्दै, चाडपर्वहरूमा क्षेत्र भ्रमणका साथ स्कूलहरूलाई समावेश गर्ने सुझाव दिन्छन्। म्याजिकल नेपाल (२०२५) ले स्थानीय माघी उत्सवहरू जस्ता सामुदायिक चाडपर्वहरू कसरी स्वतन्त्र र स्वागतयोग्य रहन्छन्, भावनालाई जीवित राख्दै प्रकाश पार्छ।

अभिभावकहरूले बच्चाहरूसँग उनीहरूले देखेका वा गरेका कुराहरूको बारेमा कुराकानी गरेर यसलाई अझ राम्रो बनाउन सक्छन्। सोध्नुहोस्, “तपाईंले त्यो नृत्यबाट के सिक्नुभयो?” वा “हामी किन दीया बाल्छौं?” स्पेनको चाडपर्व मार्गहरू वा चीनको कक्षाकोठाको पाठहरूमा जस्तै, यी वार्ताहरूले गहिरो सिकाइलाई जगाउँछन्। इनसाइड हिमालय (२०२५) ले चाडपर्वका दिनहरूलाई पारिवारिक छलफलमा परिणत गर्न प्रोत्साहित गर्दछ, तिनीहरूलाई यादगार पाठ बनाउँछ।

चाडपर्वहरूले नेपालको भविष्यको लागि बच्चाहरूलाई पनि तयार पार्छन्। जलवायु परिवर्तनले बालीनालीलाई असर गर्ने भएकोले, थारु खेती चाडपर्वहरूबाट सिक्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। दशैंको समयमा, चङ्गा उडाउनेले भौतिकशास्त्र र टोली कार्य सिकाउँछ, तथ्यहरूसँग रमाइलो मिसाउँछ।

चाडपर्वहरूलाई जीवनभरको पाठमा परिणत गर्दै

नेपालका चाडपर्वहरूमा बिदाहरू भन्दा बढी हुन् , तिनीहरू हृदय र दिमागका लागि खेल मैदान हुन्। तिनीहरूले बच्चाहरूलाई आफ्नो संस्कृतिलाई माया गर्न, अरूलाई सम्मान गर्न र आत्मविश्वासका साथ संसारको सामना गर्न सिकाउँछन्। २०२५ मा, दशैं र तिहारले घरहरू उज्यालो पार्दै र माघीले थारु आनन्द ल्याउँदै, प्रत्येक बच्चा रमाइलोमा सामेल हुन सक्छन्। द राइजिङ नेपाल (२०२२) को लेखले आमाबाबुलाई यी दिनहरूलाई बच्चाहरूलाई रमाइलो गर्न दिन आग्रह गर्दछ, तिनीहरूलाई सिक्ने क्षणहरूमा परिणत गर्न।

कल्पना गर्नुहोस्, देवरीको समयमा नाचिरहेको बच्चा, तिहारको समयमा सेल रोटी चाखिरहेको बच्चा, वा दशैको समयमा झुला बनाउँदै गरेको बच्चा। यी अनुभवहरू कक्षाकोठाको कुनै पनि पाठ भन्दा लामो समयसम्म टिक्छन्। सिकाइलाई निरन्तरता दिन आमाबाबुले “तपाईंलाई सबैभन्दा बढी के मन पर्यो?” वा “तपाईं कसलाई भेट्नुभयो?” भनेर सोध्न सक्छन्। २०२५ नेपाल (एन.डी.) ले सुझाव दिएझैं, चाडपर्वहरूले बच्चाहरूलाई ठूलो सपना देख्न र सँगै काम गर्न प्रेरित गर्न सक्छन्। नेपालका चाडपर्वहरू केवल रमाइलोका दिनहरू मात्र होइनन्; ती बच्चाहरूका लागि जीवनभर याद रहिरहने पाठका अवसर हुन्। यी उत्सवहरूले संस्कृति, एकता, सहानुभूति, र रचनात्मकता जस्ता मूल्यहरू बच्चाहरूमा आत्मसात गराउँछन्। जब बच्चा दशैंमा झुला बनाउँछ, तिहारमा दिया बाल्छ वा माघीमा परम्परागत नाचमा भाग लिन्छ, उसले केवल खेल र रमाइलो मात्र गर्दैन, तर सिकाइको यात्रा पनि अनुभव गर्छ।

यी अनुभवहरूले बालबालिकामा आत्मविश्वास, सहयोग, र खुला मानसिकता विकास गराउँछन्। अभिभावकहरूले साना संवादहरू मार्फत बच्चाको सिकाइलाई अझ गहिरो बनाउन सक्छन्—जस्तै “आजको उत्सवबाट के सिक्यौ?” वा “तिमीले कसलाई भेट्यौ?” भन्ने प्रश्नले सिकाइलाई जीवनसँग जोड्दछ। काभ्रेको विश्व युवा महोत्सव २०२५ जस्ता कार्यक्रमहरूले यसलाई अझ व्यापक बनाउँछन्, जहाँ बच्चाहरूले विश्वका विविध संस्कृति र नयाँ मित्रता सिक्न पाउँछन्।

अन्ततः, नेपालका चाडपर्वहरू बालबालिकाका लागि रमाइलो, सिकाइ, र आत्मसातको एक अद्भुत संसार हुन्। यी उत्सवहरूमा सहभागी हुँदा, बच्चाहरू न केवल आफ्ना परम्पराहरू र सांस्कृतिक मूल्यहरूमा गर्व महसुस गर्छन्, तर जीवनभरका लागि मित्रता, सहिष्णुता, र रचनात्मक सोचका पाठ पनि सिक्छन्। हरेक चाडपर्वले उनीहरूको उज्यालो भविष्यतर्फ एक कदम अगाडि बढाउँछ र यो सिकाइको यात्रा सबैभन्दा रमाइलो र मीठो यात्रा हो।

पिताम्बर पौडेल शिक्षा क्षेत्रमा लामो समयदेखि सक्रिय अंग्रेजी शिक्षक तथा अनुसन्धानकर्ता हुन्। हाल उहाँ अंग्रेजी शिक्षण र शिक्षक प्रशिक्षणमा संलग्न हुनुहुन्छ। शिक्षा, भाषा अधिगम, र प्रविधिको उपयोगमा उहाँको विशेष चासो छ।उहाँका शैक्षिक लेख, प्रस्तुति र अनुसन्धानले निरन्तर योगदान पुर्‍याउँदै आएका छन्।