मैले नबुझेको विकास

-



     सुरज खनाल, क्यानडा     
     चैत्र २१ गते २०८२ मा प्रकाशित



नेपालमा “विकास” भन्ने शब्द धेरै सुनिन्छ। राजनीतिक भाषणमा, चुनावी कार्यक्रममा, सरकारी योजनामा सबैतिर विकासको कुरा हुन्छ। तर कहिलेकाहीँ म आफैँलाई सोध्छु, के हामीले विकासलाई साँच्चै बुझेका छौँ ? कि हामीले विकासलाई केवल देखिने ठूला संरचनासँग मात्र जोडेर बुझिरहेका छौँ?

नेपालमा प्रायः विकास भनेको ठूला पूर्वाधार बनाउनु भनेर बुझिन्छ। नयाँ सडक बन्यो भने विकास, ठूलो पुल बन्यो भने विकास, ठूला भवन र आयोजनाहरू बने भने विकास भयो भनेर हामीले मान्ने गरेका छौँ। यस्ता संरचना देशको लागि आवश्यक छन्, यसमा कुनै शंका छैन। सडकले यातायात सजिलो बनाउँछ, ऊर्जा उत्पादनले उद्योग र व्यापारलाई सहयोग गर्छ। तर मेरो मनमा बारम्बार आउने प्रश्न के हो भने के विकास यत्तिमै सीमित हुन्छ?

हामीले धेरै ठाउँमा सडक बनायौँ, तर धेरै नागरिक अझै पनि समयमै स्वास्थ्य सेवा पाउन संघर्ष गरिरहेका छन्। हामीले धेरै सरकारी भवन बनायौँ, तर सानो सरकारी काम गर्न पनि मानिसहरूले धेरै समय र झन्झट भोग्नुपर्छ। हामीले विकासको ठूलो योजना बनाउँछौँ, तर गाउँका धेरै विद्यार्थी अझै गुणस्तरीय शिक्षा पाउन कठिनाइमा छन्।

यही कारणले कहिलेकाहीँ मलाई लाग्छ सायद मैले विकासलाई ठीकसँग बुझेको छैन। वा सायद हामी सबैले विकासलाई अलि फरक तरिकाले बुझिरहेका छौँ।

मेरो विचारमा विकास भनेको केवल संरचना बनाउनु मात्र होइन। विकास भनेको मानिसको जीवनलाई सहज बनाउनु हो। यदि एउटा सामान्य नागरिकले आफ्नो दैनिक जीवनमा सहजता अनुभव गर्न सकेन भने त्यहाँ विकास भएको महसुस गर्न गाह्रो हुन्छ।

मलाई लाग्छ विकासको सुरुवात घरबाट हुन्छ। हाम्रो सोच, हाम्रो व्यवहार र समाजप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोणबाट विकास सुरु हुन्छ। यदि मानिसहरूमा जिम्मेवारीको भावना आयो, इमान्दारिता आयो, एकअर्काप्रति सम्मान गर्ने संस्कार विकास भयो भने समाज आफैँ सकारात्मक दिशामा अघि बढ्न थाल्छ।

हामी धेरैपटक विकासलाई बाहिरबाट आउने कुरा जस्तो बुझ्छौँ। तर वास्तवमा विकास भित्रबाट सुरु हुने प्रक्रिया हो। जब मानिसहरूको सोच परिवर्तन हुन्छ, तब समाज परिवर्तन हुन्छ।

नेपालका धेरै नागरिकका लागि विकासको अर्थ धेरै सरल छ। समयमै उपचार पाउनु, आफ्ना छोराछोरीले राम्रो शिक्षा पाउनु, सरकारी कार्यालयमा सहज रूपमा सेवा पाउनु यी नै उनीहरूको लागि वास्तविक विकास हुन्।

तर हाम्रो सार्वजनिक सेवा प्रणाली अझै धेरै ठाउँमा जटिल छ। एउटा सानो कागज बनाउन पनि कहिलेकाहीँ धेरै कार्यालय धाउनुपर्छ। कतिपय अवस्थामा मानिसहरूले समय मात्र होइन, पैसा र धैर्य पनि धेरै खर्च गर्नुपर्छ। यस्तो अवस्थामा ठूलो सडक वा भवन देख्दा पनि नागरिकले आफ्नो जीवनमा खासै परिवर्तन भएको महसुस गर्न सक्दैनन्।

यदि हामीले विकसित देशहरूलाई हेर्छौँ भने त्यहाँ विकासको अर्को रूप देखिन्छ। त्यहाँ पनि पूर्वाधार छ, तर त्योसँगै सार्वजनिक सेवा धेरै व्यवस्थित हुन्छ। अस्पतालहरूमा सेवा सहज हुन्छ, विद्यालयहरूमा गुणस्तरीय शिक्षा पाइन्छ, सरकारी कार्यालयहरूमा नागरिकले छिटो र पारदर्शी रूपमा सेवा पाउँछन्।

धेरै ठाउँमा प्रविधिको प्रयोग गरेर नागरिकलाई सेवा उपलब्ध गराइन्छ। धेरै कामहरू अनलाइनबाट गर्न सकिन्छ, जसले समय र पैसा दुवै बचाउँछ। नागरिकको जीवन सहज बनाउनु नै त्यहाँको विकासको मुख्य लक्ष्य जस्तो देखिन्छ।

नेपालमा संघीय प्रणाली लागू गर्नुको मुख्य उद्देश्य पनि सेवा जनताको नजिक पुर्‍याउनु थियो। यदि स्थानीय सरकारलाई प्रभावकारी रूपमा सशक्त बनाउन सकियो भने धेरै सार्वजनिक सेवा स्थानीय स्तरमै उपलब्ध हुन सक्छन्।

मेरो विचारमा अधिकांश सार्वजनिक सेवा स्थानीय सरकारबाट नै उपलब्ध हुनुपर्छ। किनकि स्थानीय सरकारले आफ्नो समुदायको आवश्यकता राम्रोसँग बुझ्न सक्छ। गाउँ वा नगरमा कस्तो स्वास्थ्य सेवा आवश्यक छ, कस्तो विद्यालय चाहिन्छ, कुन क्षेत्रमा सडक आवश्यक छ यी कुरा स्थानीय तहले राम्रोसँग देख्न र बुझ्न सक्छ।

यदि सिफारिस, आधारभूत प्रशासनिक सेवा, स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र सामाजिक सेवा स्थानीय सरकारबाट नै सहज रूपमा उपलब्ध भए भने नागरिकलाई धेरै सजिलो हुनेछ। संघीय सरकारले नीति र दीर्घकालीन योजना बनाउने काम गर्न सक्छ, तर दैनिक जीवनसँग सम्बन्धित धेरै सेवा स्थानीय तहबाट उपलब्ध गराउनु प्रभावकारी हुन सक्छ।

शिक्षा विकासको सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार हो भन्ने मलाई लाग्छ। शिक्षा राम्रो भयो भने समाज आफैँ परिवर्तन हुन थाल्छ। तर शिक्षा केवल विद्यालय खोल्नु मात्र होइन, गुणस्तरीय शिक्षा उपलब्ध गराउनु पनि त्यत्तिकै आवश्यक छ।

विशेष गरी कम आर्थिक अवस्था भएका परिवारका बालबालिकाले पनि समान अवसर पाउनुपर्छ। यदि सरकारले सबैका लागि गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्न सक्यो भने त्यो नै वास्तविक विकास हुनेछ।

स्वास्थ्य सेवा पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण छ। एउटा देश तब मात्र विकसित भन्न सकिन्छ जब त्यहाँका नागरिकले सहज रूपमा उपचार पाउँछन्। यदि एउटा बिरामीले सामान्य उपचारका लागि पनि धेरै टाढा जानुपर्छ वा धेरै खर्च गर्नुपर्छ भने त्यो प्रणाली पूर्ण रूपमा प्रभावकारी भन्न सकिँदैन।

अर्थतन्त्रको विकास पनि आवश्यक छ। रोजगारीका अवसर बढ्नुपर्छ, युवाहरूले आफ्नो देशमै काम गर्ने वातावरण पाउनुपर्छ। अहिले धेरै नेपाली युवाहरू रोजगारीका लागि विदेश जान बाध्य छन्।

तर आजको समयलाई धेरैले “ग्लोबल भिलेज” अर्थात् विश्व नै एउटा गाउँ जस्तो भएको समय पनि भन्छन्। यस्तो अवस्थामा विदेश जानु नै गलत हो भन्ने मलाई लाग्दैन। मानिसहरू आफ्नो क्षमता विकास गर्न, नयाँ सीप सिक्न र नयाँ अनुभव प्राप्त गर्न विदेश जान सक्छन्।

विदेशमा बसेर मानिसहरूले अनुशासन, प्रविधि, व्यवस्थापन र काम गर्ने नयाँ तरिका सिक्न सक्छन्। यी अनुभवहरू व्यक्तिगत जीवनका लागि मात्र होइन, आफ्नो देशका लागि पनि उपयोगी हुन सक्छन्।

यदि हामीले विदेशमा सिकेका ज्ञान, सीप र अनुभवलाई एकदिन आफ्नो देशको विकासका लागि प्रयोग गर्न सक्यौँ भने त्यो देशका लागि फाइदाजनक हुनेछ। कहिलेकाहीँ बाहिर गएर संसारलाई हेर्दा हामीले आफ्नो देशका कमजोरी र सम्भावनाहरू अझ स्पष्ट रूपमा बुझ्न सक्छौँ।

त्यसैले विदेश जानु गलत होइन, तर त्यो अनुभवलाई अन्ततः समाज र देशको विकासमा प्रयोग गर्न सकियो भने त्यसको वास्तविक मूल्य हुन्छ।

अन्ततः मेरो विचारमा विकास भनेको केवल ठूलो योजना, ठूलो बजेट वा ठूलो संरचना मात्र होइन। विकास भनेको नागरिकको दैनिक जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनु हो।

जब नागरिकले सरकारी सेवा सजिलै पाउँछन्, जब अस्पतालमा उपचार सहज हुन्छ, जब विद्यालयमा राम्रो शिक्षा पाइन्छ, जब समाजमा समान अवसर हुन्छ त्यो बेला मात्र मानिसहरूले विकास भएको महसुस गर्छन्। सायद यही कारणले गर्दा म अझै पनि कहिलेकाहीँ सोच्छु हामीले विकासलाई साँच्चै बुझेका छौँ कि छैनौँ ।

मेरो लागि विकास भनेको मानिसको जीवनलाई सहज, सम्मानजनक र अवसरयुक्त बनाउनु हो। र यो यात्रा हाम्रो सोचबाट सुरु हुन्छ घरबाट सुरु हुन्छ र समाज हुँदै देशसम्म पुग्छ। सायद यही नै मेरो “मैले नबुझेको विकास” को वास्तविक खोज हो।

लेखक खनाल हाल क्यानडा बस्छन।