
काठमाडौं, ९ साउन । हामी यस्तो समयमा बाँचिरहेका छौँ, जहाँ सूचना पाउन कठिन छैन; कठिन त सही सूचना चिन्न, त्यसको अर्थ बुझ्न र त्यसका आधारमा विवेकपूर्ण निर्णय गर्न भएको छ। बिहान आँखा खुल्नासाथ मोबाइलको स्क्रिनमा समाचार, विज्ञापन, राजनीतिक प्रतिक्रिया, भिडियो, सूचना र अफवाहको अनन्त प्रवाह सुरु हुन्छ। केही सामग्री मानिसले तयार गरेका हुन्छन्, केही एल्गोरिदमले छानेका हुन्छन् र केही त कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) ले नै निर्माण गरेका हुन्छन्। हामीले आफूले खोजेको सूचना पाइरहेका छौँ कि कुनै अदृश्य प्रणालीले हाम्रो ध्यान, भावना र विचारलाई निश्चित दिशातर्फ लैजाँदै छ—यो आजको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्नहरूमध्ये एक हो।
यही प्रश्नको ऐतिहासिक, दार्शनिक र राजनीतिक उत्तर खोज्ने प्रयास हो युवाल नोआ हरारीको पुस्तक ‘Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI’। सन् २०२४ मा र्यान्डम हाउसबाट प्रकाशित यो वास्तविकतामूलक कृति सूचना व्यवहार, सूचना सञ्जाल र सूचना प्रविधिको इतिहासमा केन्द्रित छ।
पुस्तक ‘मानव सञ्जाल’, ‘अजैविक सञ्जाल’ र ‘कम्प्युटर राजनीति’ गरी तीन भाग तथा ११ अध्यायमा विभाजित छ। कथाबाट सुरु भएको मानव सूचना प्रणाली कसरी लिखित दस्तावेज, धर्म, कर्मचारीतन्त्र, आमसञ्चार, कम्प्युटर र कृत्रिम बुद्धिमत्तासम्म आइपुग्यो भन्ने यसको मूल विषय हो। यो पुस्तक केवल एआईबारे लेखिएको पुस्तक होइन। यो मानव सभ्यताले कसरी सूचना निर्माण गर्यो, त्यसलाई कसरी प्रयोग गर्यो र सूचनामार्फत कसरी शक्ति सञ्चय गर्यो भन्ने विस्तृत इतिहास हो। हरारीको चासो कम्प्युटरको प्राविधिक संरचनाभन्दा पनि सूचना सञ्जालले मानिस, संस्था, राजनीति र समाजलाई कसरी बदल्छ भन्नेमा छ।
पुस्तकले बारम्बार एउटा असहज प्रश्न उठाउँछ—मानिससँग सूचना र शक्ति दुवै बढ्दै जाँदा पनि बुद्धि किन समान अनुपातमा बढेन?
शक्ति बढ्यो, तर बुद्धि बढ्यो त?
हरारीले पुस्तकको प्रारम्भमै मानव जातिले पछिल्लो एक लाख वर्षमा अकल्पनीय शक्ति प्राप्त गरेको, तर त्यो शक्तिको प्रयोग सधैँ बुद्धिमानीपूर्वक गर्न नसकेको तर्क प्रस्तुत गर्छन्। हामीसँग रोग, जीन, ग्रह, समुद्र र वातावरणबारे पहिलेभन्दा धेरै ज्ञान छ। हामीले विशाल कम्प्युटर सञ्जाल, आणविक हतियार, जैविक प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ता निर्माण गरेका छौँ। तर यही समयमा संसार पर्यावरणीय संकट, युद्ध, गलत सूचना, राजनीतिक ध्रुवीकरण र सामाजिक अविश्वासबाट पनि पीडित छ।
यस विरोधाभासलाई व्याख्या गर्न हरारीले ग्रीक मिथकका ‘फेथन’ र गोयथेको ‘द सोर्सरर्स अप्रेन्टिस’ जस्ता कथाहरू प्रयोग गर्छन्। दुवै कथाका पात्रले आफूले पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्न नसक्ने शक्ति प्राप्त गर्छन्। तर हरारीको निष्कर्ष व्यक्तिको अहंकारमा मात्र सीमित छैन। उनको विचारमा मानव शक्ति एक व्यक्तिबाट होइन, ठूलो सङ्ख्याका मानिसबीच हुने सहकार्यबाट पैदा हुन्छ। समस्या केवल हाम्रो व्यक्तिगत स्वभावमा सीमित छैन, बरु हामीले निर्माण गरेका सञ्जालको प्रकृतिमा पनि निहित छ। सूचना नै ती सञ्जालहरूलाई एकआपसमा जोडेर राख्ने आधार हो।
यो तर्क नेपाली समाजका लागि पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। हामी प्रविधिको पहुँच बढेकोमा गर्व गर्छौँ। सरकारी सेवा डिजिटल हुँदै छन्, सामाजिक सञ्जाल गाउँसम्म पुगेका छन्, विद्यार्थीले एआईबाट उत्तर पाउन थालेका छन् र नागरिकले घटनास्थलबाटै समाचार सार्वजनिक गर्न सक्छन्। तर सूचना पहुँचको विस्तारसँगै तथ्य जाँच, डिजिटल साक्षरता र संस्थागत उत्तरदायित्व पनि बढेको छ कि छैन भन्ने प्रश्न कमै उठ्छ। फोनमा संसार अटाउनु र संसारलाई बुझ्नु एउटै कुरा होइन।
सूचना सधैँ सत्य हुँदैन
नेक्ससको सबैभन्दा मौलिक र विवादास्पद तर्क सूचना र सत्यबीचको सम्बन्धबारे हो। सामान्य रूपमा हामी सूचना भन्नासाथ वास्तविकताको कुनै सही विवरण बुझ्छौँ। बढी सूचना भयो भने बढी ज्ञान हुन्छ, बढी ज्ञान भयो भने राम्रो निर्णय हुन्छ भन्ने विश्वास गर्छौँ। हरारीले यसलाई “सूचनाको सरल वा निर्दोष दृष्टिकोण” मान्छन्।
उनी सूचना सधैँ वास्तविकताको प्रतिनिधित्व गर्न बनाइएको हुँदैन भन्छन्। कथा, संगीत, राष्ट्रगान, धार्मिक विश्वास, राजनीतिक नारा, कानुनी दस्तावेज र ज्योतिषीय व्याख्याले वास्तविकता सही रूपमा देखाउन सक्छन् वा नसक्लान्, तर तिनले मानिसलाई जोड्न, भावनालाई एकै दिशामा लैजान र सामाजिक संरचना निर्माण गर्न सक्छन्। हरारीको दृष्टिमा सूचनाको निर्णायक विशेषता प्रतिनिधित्व मात्र होइन, सम्बन्ध निर्माण हो। सूचनाले मानिसलाई कुनै संरचना वा सञ्जालभित्र राख्छ।
यो धारणा पहिलो पटक पढ्दा असहज लाग्न सक्छ। हामी सत्य र सूचना एउटै हुन् भन्ने सोचमा अभ्यस्त छौँ। तर सामाजिक सञ्जाल हेर्दा हरारीको तर्क स्पष्ट हुन्छ। कुनै गलत समाचार तथ्यगत रूपमा कमजोर भए पनि त्यसले हजारौँ व्यक्तिलाई आक्रोशित बनाउन, कुनै समुदायविरुद्ध उभ्याउन वा राजनीतिक अभियानमा परिचालन गर्न सक्छ। त्यसको प्रभाव वास्तविक हुन्छ, चाहे त्यसको आधार झूटो नै किन नहोस्।
हरारीले सत्यको अस्तित्व अस्वीकार गर्दैनन्। उनी सत्यलाई वास्तविकताको कुनै पक्षलाई ठीकसँग प्रस्तुत गर्ने प्रयासका रूपमा बुझ्छन्। तर कुनै विवरणले सम्पूर्ण वास्तविकता समेट्न सक्दैन। तथ्य चयन गर्दा केही कुरा समावेश हुन्छन्, केही छुट्छन्। त्यसैले सबै विवरण समान रूपमा सत्य हुँदैनन्, तर कुनै पनि विवरण पूर्ण हुँदैन। यो बिन्दु पत्रकारिता, अनुसन्धान र सार्वजनिक नीतिका लागि महत्त्वपूर्ण छ। सत्यको खोजी त्याग्नु हुँदैन; बरु आफ्ना सीमितता स्वीकारेर प्रमाण, बहस र संशोधनका माध्यमबाट त्यसतर्फ अघि बढ्नुपर्छ।
कथा, धर्म र राष्ट्रको शक्ति
पुस्तकको पहिलो भागले मानव सञ्जाल निर्माणमा कथा र मिथकको भूमिकालाई विश्लेषण गर्छ। मानिसले परिवार वा सानो समूहभन्दा बाहिर ठूलो सङ्ख्यामा सहकार्य गर्न साझा कथा आवश्यक परेको हरारीको भनाइ छ। धर्म, राज्य, राष्ट्र, मुद्रा, कानुन र संस्थाको शक्ति भौतिक वस्तुमा मात्र आधारित हुँदैन; तीप्रति मानिसले राख्ने सामूहिक विश्वासमा पनि आधारित हुन्छ।
कथाले अपरिचित व्यक्तिहरूलाई साझा पहिचान दिन्छ। एउटै राष्ट्रका नागरिकले एकअर्कालाई कहिल्यै नभेटे पनि साझा इतिहास, झन्डा, संविधान वा राष्ट्रिय आकांक्षामा विश्वास गर्न सक्छन्। यस्ता कथाले सहकार्य, बलिदान र सामाजिक स्थिरता सम्भव बनाउँछन्। तर यही शक्ति विभेद, युद्ध र दमनका लागि पनि प्रयोग हुन सक्छ। झूटो वा अतिरञ्जित कथा व्यापक रूपमा स्वीकारिएमा त्यसले कमजोर समूहलाई शत्रुका रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छ।
हरारीले बाइबलको निर्माणलाई पनि कथा र कर्मचारीतन्त्रको संयुक्त परिणामका रूपमा हेर्छन्। धार्मिक कथा आफैँमा पर्याप्त थिएन; कुन लेख समावेश गर्ने, कुन हटाउने, कसरी सम्पादन र प्रसार गर्ने भन्ने निर्णय संस्थागत संरचनाले गर्यो। यस अर्थमा मानव सभ्यताको इतिहास कथाकार र कर्मचारीतन्त्रबीचको सहकार्य तथा तनावको इतिहास पनि हो। पुस्तकको पहिलो भागले मिथक, कर्मचारीतन्त्र, त्रुटि, आत्मसुधार र केन्द्रीकृत तथा वितरित सूचना प्रणालीलाई आधुनिक एआईको पृष्ठभूमिसँग जोड्छ।
कागजले वास्तविकता लेख्छ कि बनाउँछ?
हरारीको दस्तावेजसम्बन्धी विश्लेषण विशेष रूपमा प्रभावशाली छ। लिखित अभिलेखले मानव स्मृतिको सीमा पार गर्न सहयोग गर्यो। कर, ऋण, सम्पत्ति, जनसङ्ख्या, कानुन र प्रशासनको व्यवस्थापन सम्भव भयो। तर दस्तावेजले वास्तविकताको अभिलेख मात्र राख्दैन; कहिलेकाहीँ यसले मानिसको सामाजिक वास्तविकता नै निर्माण गर्छ।
जन्मदर्ता नभएको बच्चा, नागरिकता नपाएको व्यक्ति, लालपुर्जा नभएको किसान वा प्रमाणपत्र नभएको विद्यार्थीको वास्तविक जीवन हुन्छ, तर कर्मचारीतन्त्रको दृष्टिमा उसको अस्तित्व अपूर्ण हुन सक्छ। कागजमा लेखिएको विवरणले मानिसको अनुभवभन्दा बढी अधिकार प्राप्त गर्छ। नेपालमा नागरिकता, जग्गा, शैक्षिक प्रमाणपत्र, सामाजिक सुरक्षा र सरकारी सेवामा देखिने समस्याले हरारीको तर्कलाई तत्काल बुझ्न सहयोग गर्छन्।
डिजिटल युगमा कागजको स्थान डेटाबेसले लिँदै छ। अब हाम्रो पहिचान फाइल, नम्बर, पासवर्ड, बायोमेट्रिक र डिजिटल रेकर्डमा आधारित हुँदै छ। अभिलेख सही भए सेवा सहज हुन्छ; गलत भए व्यक्तिले आफूलाई नै प्रमाणित गर्न लामो संघर्ष गर्नुपर्ने हुन सक्छ। त्यसैले डिजिटल सरकार निर्माण गर्दा प्रविधिसँगै त्रुटि सुधार, अपिल, मानवीय सुनुवाइ र गोपनीयताको व्यवस्था अत्यावश्यक हुन्छ।
गल्ती स्वीकार्न सक्ने संस्था
नेक्ससको सबैभन्दा उपयोगी अवधारणा “आत्मसुधार संयन्त्र” हो। हरारीका अनुसार कुनै संस्था त्रुटिरहित हुनु सम्भव छैन। महत्त्वपूर्ण कुरा उसले गल्ती गर्छ कि गर्दैन भन्ने होइन; गल्ती पत्ता लगाउने, स्वीकार्ने र सुधार्ने क्षमता राख्छ कि राख्दैन भन्ने हो।
वैज्ञानिक जर्नलले पुरानो अध्ययनको गल्ती सुधारेर नयाँ लेख प्रकाशित गर्नु आत्मसुधारको उदाहरण हो। स्वतन्त्र अदालत, निष्पक्ष अनुसन्धान, संसदीय निगरानी, स्वतन्त्र पत्रकारिता, सार्वजनिक बहस र शैक्षिक समीक्षा पनि संस्थागत आत्मसुधारका माध्यम हुन्। हरारीले आत्मसुधारलाई पवित्र र अचुक मानिएको ग्रन्थको ठीक विपरीत राख्छन्। अचुकताको दाबीले संस्थालाई गल्ती स्वीकार्न कठिन बनाउँछ; आत्मसुधारले भने मानवीय कमजोरीलाई प्रारम्भिक सत्यका रूपमा स्वीकार गर्छ।
यो विचार नेपालका सरकारी संस्था, विश्वविद्यालय, राजनीतिक दल र सञ्चारमाध्यमका लागि गम्भीर सन्देश हो। संस्थाको प्रतिष्ठा गल्ती कहिल्यै नगर्नुमा होइन, गल्ती हुँदा निष्पक्ष जाँच गर्नु र सुधार गर्नुमा हुन्छ। आलोचनालाई शत्रुता, प्रश्नलाई अवज्ञा र अनुसन्धानलाई प्रतिष्ठामाथिको आक्रमण मान्ने संस्थाले आफ्नै कमजोरी लुकाउन सक्छ, तर दीर्घकालमा विश्वास गुमाउँछ।
लोकतन्त्र: एउटा निरन्तर संवाद
हरारीले लोकतन्त्र र अधिनायकवादलाई केवल राजनीतिक वा नैतिक व्यवस्थाका रूपमा होइन, फरक प्रकारका सूचना सञ्जालका रूपमा विश्लेषण गर्छन्। अधिनायकवादी व्यवस्थामा सूचना केन्द्रीय केन्द्रतर्फ बग्छ। निर्णयको अधिकार सीमित व्यक्ति वा संस्थामा केन्द्रित हुन्छ। विरोध र आलोचना नियन्त्रण गरिन्छ, किनकि तिनले केन्द्रको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउँछन्।
लोकतन्त्रमा सूचना विभिन्न च्यानलबाट प्रवाहित हुन्छ। सरकारबाहेक संसद्, अदालत, सञ्चारमाध्यम, विश्वविद्यालय, विपक्षी दल, नागरिक समाज र जनताले सूचना उत्पादन तथा परीक्षण गर्छन्। यसको प्रक्रिया ढिलो, अव्यवस्थित र कहिलेकाहीँ निराशाजनक हुन सक्छ। तर यही बहुकेन्द्रीय संरचनाले गल्ती सच्याउने सम्भावना बढाउँछ। हरारीको विचारमा लोकतन्त्र केवल निर्वाचन होइन; यो विभिन्न पक्षले एकअर्कालाई प्रश्न गर्न पाउने निरन्तर संवाद हो।
तर लोकतन्त्रलाई सत्य मात्र होइन, सामाजिक व्यवस्था पनि चाहिन्छ। पूर्ण अविश्वासले समाजलाई विघटन गर्न सक्छ भने पूर्ण आज्ञाकारिताले अधिनायकवाद जन्माउन सक्छ। त्यसैले हरारी सत्य र व्यवस्थाबीच सन्तुलन खोज्छन्। स्वतन्त्रता र उत्तरदायित्व, बहस र निर्णय, आलोचना र संस्थागत स्थिरता—यी सबैबीच सन्तुलन आवश्यक छ।
एआई किन पुराना औजारभन्दा फरक छ?
पुस्तकको दोस्रो भागमा हरारीले कम्प्युटरलाई छापाखाना, रेडियो वा टेलिभिजनभन्दा आधारभूत रूपमा फरक ठान्छन्। छापाखानाले लेखिएको सामग्री छाप्थ्यो, तर कुन ग्रन्थ छाप्ने निर्णय आफैँ गर्दैनथ्यो। रेडियोले भाषण वा संगीत प्रसारण गर्थ्यो, तर भाषण लेख्दैनथ्यो। आधुनिक कम्प्युटर तथा एआई प्रणालीले सामग्री तयार गर्न, विकल्प चयन गर्न, निर्णय लिन र मानिससँग प्रत्यक्ष संवाद गर्न सक्छ।
यसैले हरारीको चर्चित निष्कर्ष छ—“एआई केवल औजार होइन, यो सक्रिय कर्ता हो।” एआईले स्वतन्त्र मानव चेतना प्राप्त गरिसकेको दाबी उनले गरेका होइनन्। उनको मुख्य चिन्ता निर्णय क्षमतासँग सम्बन्धित छ। चेतना नभए पनि एल्गोरिदमले ऋण, रोजगारी, बीमा, सुरक्षा, शिक्षा, समाचार र राजनीतिक प्रभावसम्बन्धी निर्णय गर्न सक्छ।
यो फरक बुझ्न अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। हतौडाले कसलाई प्रहार गर्ने निर्णय गर्दैन, तर सिफारिस प्रणालीले कसलाई कुन समाचार देखाउने निर्णय गर्छ। क्यामेराले केवल चित्र खिच्न सक्छ, तर अनुहार पहिचान प्रणालीले व्यक्तिको पहिचान, गतिविधि र सम्भावित जोखिमबारे निष्कर्ष दिन सक्छ। एआईले निर्णय गर्ने क्रम बढ्दै गएपछि उत्तरदायित्व कसको हुने—प्रोग्रामरको, कम्पनीको, सरकारको वा एल्गोरिदमको भन्ने प्रश्न जटिल हुन्छ।
म्यानमारको त्रासदी र एल्गोरिदमको शक्ति
हरारीले एआई र सामाजिक सञ्जालको खतरा केवल काल्पनिक भविष्यका आधारमा प्रस्तुत गरेका छैनन्। उनले सन् २०१६–१७ को म्यानमार र रोहिङ्ग्या समुदायमाथिको हिंसालाई महत्त्वपूर्ण उदाहरण बनाएका छन्। फेसबुक त्यहाँ समाचार र राजनीतिक परिचालनको प्रमुख माध्यम बनिसकेको थियो। घृणात्मक सामग्री, झूटा आरोप र समुदायविरोधी प्रचार तीव्र रूपमा फैलियो।
हरारीका अनुसार प्लेटफर्मका एल्गोरिदमले प्रयोगकर्ताको सहभागिता बढाउने लक्ष्य पछ्याउँदा आक्रोश र घृणा उत्पन्न गर्ने सामग्रीलाई प्राथमिकता दिए। मानिसलाई शान्ति, करुणा वा तथ्यभन्दा उत्तेजना र आक्रोशले लामो समय स्क्रिनमा राख्न सक्छ भन्ने कुरा एल्गोरिदमले परीक्षणबाट सिक्यो। समस्या एल्गोरिदमले घृणा महसुस गरेको होइन; उसलाई दिइएको लक्ष्य अत्यन्त साँघुरो थियो—प्रयोगकर्तालाई सकेसम्म लामो समय प्लेटफर्ममा राख्नु। व्यापारिक लक्ष्यले सामाजिक परिणामलाई पछाडि पार्यो।
म्यानमारमा स्थानीय भाषा र सन्दर्भ बुझ्ने सामग्री निरीक्षकको संख्या अत्यन्त कम भएको विवरणले अर्को गम्भीर कमजोरी देखाउँछ। प्रविधि विश्वव्यापी भए पनि यसको प्रभाव स्थानीय भाषा, इतिहास, जातीय सम्बन्ध र राजनीतिक परिस्थितिमा निर्भर हुन्छ। स्थानीय ज्ञानबिना बनाइएको स्वचालित नियन्त्रण प्रणालीले समस्या समाधान गर्नुको सट्टा नयाँ गल्ती सिर्जना गर्न सक्छ। हरारीले सत्य आफैँ स्वतन्त्र सूचना बजारमा विजयी हुन्छ भन्ने विश्वासलाई यही उदाहरणबाट चुनौती दिन्छन्। सत्यको संरक्षण गर्न समय, पैसा, विशेषज्ञता र संस्थागत संयन्त्रमा लगानी गर्नुपर्छ।
निगरानी, गोपनीयता र नेपाल
कम्प्युटर सञ्जाल चौबीसै घण्टा सक्रिय रहन सक्छ। उसलाई निद्रा, बिदा वा विश्राम चाहिँदैन। स्वास्थ्य, यातायात, सुरक्षा र सार्वजनिक सेवामा यसको ठूलो लाभ हुन सक्छ। तर यही क्षमता निरन्तर निगरानीको आधार पनि बन्न सक्छ।
नेपालले डिजिटल परिचय, राष्ट्रिय तथ्यांक, विद्युतीय कारोबार, अनलाइन शिक्षा र एआईमा आधारित सेवा विस्तार गरिरहेको अवस्थामा गोपनीयताबारे सार्वजनिक बहस आवश्यक छ। नागरिकको डेटा कसले सङ्कलन गर्छ? कति समय राख्छ? कससँग बाँड्छ? गलत डेटा सच्याउने अधिकार कसरी प्राप्त हुन्छ? एल्गोरिदमले नागरिकलाई सेवा नदिने निर्णय गरेमा उसले स्पष्टीकरण माग्न सक्छ कि सक्दैन?
प्रविधिको प्रयोग रोक्नु समाधान होइन। तर “कम्प्युटरले निर्णय गरेको हो” भन्ने उत्तर स्वीकार्य हुनु हुँदैन। सार्वजनिक सेवामा प्रयोग हुने एआई व्याख्या गर्न सकिने, परीक्षणयोग्य, अपिल गर्न सकिने र मानव निगरानीमा रहने हुनुपर्छ। प्रविधिको गति लोकतान्त्रिक उत्तरदायित्वभन्दा तीव्र भयो भने नागरिक सुविधा प्राप्त गर्ने व्यक्तिबाट निगरानी गरिने वस्तुमा रूपान्तरण हुन सक्छ।
नयाँ ‘सिलिकन पर्दा’
हरारीको अन्तिम ठूलो चिन्ता एआईले विश्व अर्थतन्त्र र शक्तिसन्तुलनलाई कसरी बदल्न सक्छ भन्ने हो। औद्योगिक युगमा शक्ति कारखाना, जमिन, तेल र श्रममा आधारित थियो। डिजिटल युगमा डेटा र एल्गोरिदम अत्यन्त थोरै स्थानमा केन्द्रित हुन सक्छन्। विश्वका प्रमुख एआई प्रणाली केही देश र कम्पनीले नियन्त्रण गरेमा बाँकी राष्ट्रहरू प्राविधिक निर्भरतामा पर्न सक्छन्।
पुस्तकले एआईबाट सिर्जित आर्थिक लाभ मुख्यतः प्राविधिक रूपमा अगाडि रहेका देशमा केन्द्रित हुन सक्ने चेतावनी दिन्छ। कमजोर अर्थतन्त्र भएका देशमा परम्परागत रोजगारी स्वचालित हुँदा नयाँ सीप विकासका लागि आवश्यक स्रोत नहुन सक्छ। सूचना तेल वा कपासजस्तो भौतिक वस्तु नभएकाले यसको शक्ति एउटै केन्द्रमा अत्यधिक रूपमा जम्मा हुन सक्छ। यसले विश्वलाई प्रतिस्पर्धी डिजिटल साम्राज्यमा विभाजित गर्ने “सिलिकन पर्दा” निर्माण गर्न सक्छ।
नेपालजस्तो देशका लागि यसको अर्थ एआईको उपभोक्ता मात्र बन्नु पर्याप्त हुँदैन। नेपाली भाषा, स्थानीय तथ्यांक, शिक्षा, सार्वजनिक नीति र अनुसन्धानमा आफ्नै क्षमता विकास गर्नुपर्छ। डिजिटल सार्वभौमिकता भनेको संसारबाट अलग हुनु होइन; प्रविधिको प्रयोग गर्दा राष्ट्रिय तथा नागरिक हितको रक्षा गर्न सक्ने ज्ञान र संस्था निर्माण गर्नु हो।
पुस्तकका शक्ति र कमजोरी
मेरो दृष्टिमा नेक्ससको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको व्यापक ऐतिहासिक दृष्टिकोण हो। हरारीले प्राचीन कथा, धार्मिक ग्रन्थ, कर्मचारीतन्त्र, वैज्ञानिक संस्था, लोकतन्त्र, अधिनायकवाद, सामाजिक सञ्जाल र एआईलाई एउटै वैचारिक धागोमा जोड्छन्। जटिल विषयलाई कथा र उदाहरणमार्फत बुझाउने उनको क्षमता प्रभावशाली छ। पुस्तक प्राविधिक ज्ञान नभएका पाठकका लागि पनि पहुँचयोग्य छ।
अर्को महत्त्वपूर्ण शक्ति आत्मसुधार संयन्त्रमा दिइएको जोड हो। हरारीले आदर्श नेता, पूर्ण संस्था वा निष्पक्ष एल्गोरिदम खोज्नुभन्दा त्रुटि स्वीकार्न र सुधार्न सक्ने प्रणाली निर्माण गर्न सुझाव दिन्छन्। यो व्यावहारिक र लोकतान्त्रिक विचार हो।
हजारौँ वर्षको इतिहासलाई सूचना सञ्जालको एउटै ढाँचाबाट व्याख्या गर्दा कतिपय जटिल घटनाका आर्थिक, सांस्कृतिक र मनोवैज्ञानिक पक्ष ओझेलमा पर्न सक्छन्। हरारीका भविष्यसम्बन्धी केही अनुमान नाटकीय र भयप्रद देखिन्छन्। एआईले सम्भावित रूपमा निरंकुश शासनलाई बल पुर्याउन सक्ने उनको चेतावनी महत्त्वपूर्ण भए पनि ती सबै सम्भावनालाई अनिवार्य भविष्यका रूपमा लिन मिल्दैन। त्यसैले इतिहासलाई निश्चित भविष्यवाणीका रूपमा होइन, सम्भावित जोखिमप्रतिको चेतावनीका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
त्यस्तै, प्राविधिक पाठकले यस पुस्तकमा एआई कसरी काम गर्छ भन्ने विस्तृत व्याख्या पाउँदैनन्। यसको उद्देश्य कम्प्युटर विज्ञानको पाठ्यपुस्तक बन्नु नभई सूचना, प्रविधि र शक्तिबीचको सम्बन्धबारे सार्वजनिक बहस सुरु गर्नु हो।
अन्तिम प्रश्न हामीतर्फ फर्कन्छ
नेक्सस पढिसकेपछि मेरो मनमा बसेको मुख्य विचार एआईले मानिसलाई नष्ट गर्छ कि गर्दैन भन्ने मात्र होइन। अझ गम्भीर प्रश्न हो—हामीले निर्माण गर्ने सूचना प्रणालीले सत्य, उत्तरदायित्व र मानव मर्यादालाई कति स्थान दिन्छ?
एआईले शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, अनुसन्धान र सार्वजनिक सेवा सुधार्न सक्छ। तर त्यसलाई सहभागिता, नाफा, निगरानी वा नियन्त्रणको साँघुरो लक्ष्य मात्र दिइयो भने परिणाम मानव हितविपरीत हुन सक्छ। एल्गोरिदमले आफ्नै मूल्य निर्माण गर्दैन; हामीले दिएको लक्ष्यलाई तीव्रता र व्यापक क्षमतासहित पछ्याउँछ। गलत लक्ष्यलाई दक्षतापूर्वक पूरा गर्नु पनि ठूलो असफलता हुन सक्छ।
हरारीको सन्देश प्रविधिविरोधी होइन। उनी इतिहास पूर्वनिर्धारित छैन भन्छन्। भविष्य अझै मानव निर्णयबाट प्रभावित हुन सक्छ। तर त्यसका लागि प्रविधिलाई देवता, जादुगर वा अचुक निर्णायकका रूपमा हेर्न छाड्नुपर्छ। सरकारले पारदर्शिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ, कम्पनीलाई उत्तरदायी बनाउनुपर्छ, पत्रकारिताले तथ्य जाँच बलियो बनाउनुपर्छ, विश्वविद्यालयले स्वतन्त्र अनुसन्धान गर्नुपर्छ र नागरिकले डिजिटल साक्षरता विकास गर्नुपर्छ।
सूचनाको मात्रा बढाउनु मात्र पर्याप्त छैन। सत्य पत्ता लगाउने संस्था, गल्ती सच्याउने संयन्त्र र शक्ति नियन्त्रण गर्ने लोकतान्त्रिक व्यवस्था पनि आवश्यक छन्। नत्र हामीले संसारकै सबैभन्दा शक्तिशाली सूचना सञ्जाल निर्माण गरेर पनि त्यसलाई विवेकपूर्ण रूपमा सञ्चालन गर्न नसक्ने जोखिम रहन्छ।
अन्ततः नेक्ससले हामीलाई स्क्रिनभित्रको संसार मात्र हेर्न होइन, स्क्रिनले हामीलाई कसरी हेरिरहेको छ भनेर पनि सोच्न बाध्य बनाउँछ। हामीले सूचना प्रयोग गरिरहेका छौँ कि सूचना सञ्जालले हामीलाई प्रयोग गरिरहेको छ? हामी एल्गोरिदमलाई निर्देशन दिइरहेका छौँ कि उसले हाम्रो ध्यान, इच्छा र निर्णयलाई निर्देशित गरिरहेको छ?
यो प्रश्न भविष्यका लागि मात्र होइन—आजकै लागि हो। र यसको उत्तर प्रविधिले एक्लै दिने छैन। यसको उत्तर हामीले निर्माण गर्ने राजनीति, संस्था, शिक्षा, पत्रकारिता र नैतिक संस्कृतिले दिनेछ।
मुख्य सन्दर्भ:
- Harari, Yuval Noah. Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI. Random House, 2024.
लेखक : पिताम्बर पौडेल शिक्षा क्षेत्रमा लामो समयदेखि सक्रिय अंग्रेजी शिक्षक तथा अनुसन्धानकर्ता हुनुहुन्छ। हाल उहाँ अंग्रेजी शिक्षण र शिक्षक प्रशिक्षणमा संलग्न हुनुहुन्छ। शिक्षा, भाषा अधिगम, र प्रविधिको उपयोगमा उहाँको विशेष चासो छ। उहाँका शैक्षिक लेख, प्रस्तुति र अनुसन्धानले यस क्षेत्रमा निरन्तर योगदान पुर्याउँदै आएका छन्।








नारायणगढ (चितवन), ५ मङ्सिर। चार दशकदेखि मुलुकमा सनातन वैदिक धर्मको प्रवर्द्धन तथा धार्मिक पर्यटन विकासको…
चितवन, ५ मङ्सिर। प्रहरीले ४४३ किलो लागूऔषध गाँजासहित दुई जना भारतीय नागरिक पक्राउ गरेको छ…
काठमाडौं, ५ मंसिर। पछिल्लो एक साताको अवधिमा नेपाली बजारमा सुनको मूल्यमा भारी गिरावट आएको छ।…
काठमाडौं, ५ मङ्सिर। नेपाल राष्ट्र बैङ्कले आजका लागि विदेशी मुद्राको विनिमयदर निर्धारण गरेको छ ।… 




