तिहार र नेपाली अर्थतन्त्र: सांस्कृतिक पर्वको आर्थिक आयाम

-



     आरजू विष्ट सल्यानी    
     कार्तिक २२ गते २०८३ मा प्रकाशित



काठमाडाैं, २२ कात्तिक । नेपालको दोस्रो ठूलो र प्रमुख चाड तिहार (दिपावली) केवल धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पारिवारिक मिलनको पर्व मात्र होइन, यो नेपाली अर्थतन्त्रको एक महत्त्वपूर्ण संवाहक पनि हो।

शरद ऋतुको रमाइलो मौसममा मनाइने यो ५ दिने पर्वले मुलुकको समग्र बजारमा नयाँ तरंग, उत्साह र चलायमानता लिएर आउँछ। यमपञ्चकका रूपमा मनाइने तिहारका पाँचै दिन (काग तिहार, कुकुर तिहार, गाई/लक्ष्मी पूजा, गोवर्धन पूजा र भाइटीका) मा हुने उपभोग, किनमेल र व्यापारिक गतिविधिले देशभित्र खर्बौं रुपैयाँको आर्थिक कारोबार गराउँछ।

प्राकृतिक रूपमा बाली भित्र्याइसकेपछिको फुर्सद र समृद्धिको प्रतीक मानिने तिहारले एकातिर आन्तरिक उत्पादन तथा व्यापारलाई ऊर्जा दिन्छ भने अर्कोतिर वित्तीय तरलता (Liquidity) बढाउन र रोजगारीका अल्पकालीन अवसरहरू सिर्जना गर्न उल्लेख्य योगदान पुर्‍याउँछ।

१. तिहारको आर्थिक संरचना र मुख्य कारोबार क्षेत्रहरू

तिहारको अवधिमा विशेषगरी खाद्यवस्तु, फूल, बत्ती, लत्ताकपडा, बहुमूल्य धातु (सुन-चाँदी) र सवारी साधनको व्यापार अत्यधिक हुने गर्छ।

क) फूल तथा सजावटको बजार (सयपत्री, मखमली र गोदावरी)

तिहारलाई फूलहरूको पर्व पनि भनिन्छ। भाइटीका, घर सजावट र लक्ष्मी पूजाका लागि सयपत्री र मखमली फूलको माग अत्यधिक हुन्छ।

  • आन्तरिक उत्पादन र आत्मनिर्भरता: फ्लोरिकल्चर एसोसिएसन नेपाल (फान) का अनुसार तिहारमा करोडौँ मूल्यका सयपत्री र मखमलीका मालाहरू बिक्री हुन्छन्। पछिल्लो समय रूपन्देहि, पोखरा, धादिङ, काठमाडौँ उपत्यका र तराईका जिल्लाहरूमा व्यावसायिक फूल खेती बढेकाले यसले स्थानीय कृषकहरूको आम्दानीमा ठूलो सहयोग पुर्‍याएको छ।
  • आयात र व्यापार: नेपाल फूल उत्पादनमा आत्मनिर्भरतातर्फ उन्मुख भए तापनि मागको उच्च चापका कारण केही प्रतिशत फूल छिमेकी मुलुक भारतबाट आयात हुने गर्छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार सन्तुलनमा समेत प्रभाव पार्छ। माग माग धान्नका लागि पुग्ने

ख) विद्युतीय बत्ती र माटाका पाला (उज्यालोको अर्थतन्त्र)

“तमसो मा ज्योतिर्गमय” को प्रतीक मानिने तिहारमा घर-घरमा दीप प्रज्वलन गरिन्छ।

  • भिजुअल तथा विद्युतीय बजार: तिहारमा झिलिमिली विद्युतीय बत्ती (LED Lights), डिस्को लाइट र सजावटका सामग्रीहरूको व्यापार उच्च हुन्छ। यसले नेपाल विद्युत् प्राधिकरण (NEA) को विद्युत् खपत र राजस्व बढाउन मद्दत गर्छ।
  • स्थानीय माटाका पाला र हस्तकला: परम्परागत रूपमा माटाका पाला, कपासका बत्ती र तोरीको तेलको प्रयोगले स्थानीय प्रजापति समुदाय तथा कुम्हालेहरूको हस्तकला र परम्परागत पेसालाई सिधा आर्थिक सहयोग पुर्‍याउँछ।

ग) भाइटीका, मसला र खाद्य सामग्री

भाइटीकामा दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई दिने ओखर, काजु, बदाम, पस्ता, किसमिस, छोडा जस्ता ‘भाइ मसला’ र विभिन्न मिठाईको कारोबार निकै ठूलो हुन्छ।

  • यस अवधिमा खुद्रा तथा थोक व्यापारीहरूको व्यवसायमा वृद्धि हुन्छ।
  • साथै, सेलरोटी, अनरसा, फलफूल र अन्य परिकारका लागि चामलको पीठो, घिउ, तेल र चिनीको खपत व्यापक रूपमा बढ्छ।

घ) सुन-चाँदी र भाँडाकुँडाको व्यापार (धनतेरस)

तिहारको सुरुआतमै पर्ने धनतेरसका दिन सुन, चाँदीका गहना, सिक्का तथा तामा, पित्तल र स्टिलका नयाँ भाँडाकुँडा किन्नु शुभ मानिन्छ।

  • धनतेरसका दिन मात्रै देशभर अर्बौँ रुपैयाँको सुन-चाँदी र भाँडाकुँडाको कारोबार हुने गर्छ।
  • यसले धातु व्यवसायी, कालिगड र भाँडा उद्योगहरूलाई ठूलो आर्थिक टेवा दिन्छ।

२. तिहारले अर्थतन्त्रमा पार्ने सकारात्मक प्रभावहरू

क) बजारमा तरलता (Liquidity) र मुद्रा प्रवाह

दसैँ-तिहारको समयमा बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरूबाट ठूलो परिमाणमा नगद बाहिरिन्छ। उद्योगी, व्यवसायी र कर्मचारीहरूले पाउने बोनस, भत्ता र सञ्चित रकम बजारमा आउँदा मुद्रा प्रवाह (Money Circulation) द्रुत गतिमा हुन्छ, जसले शिथिल बनेको बजारलाई चलायमान बनाउँछ।

ख) विप्रेषण (Remittance) को उच्च भित्र्याइ

विदेशमा रहेका लाखौँ नेपाली युवाहरूले तिहारको अवसरमा घरमा खर्च र भाइटीकाका लागि रकम पठाउँछन्। दसैँ र तिहारको अवधिमा मुलुकमा भित्रिने विप्रेषणले राष्ट्रिय बैंकको विदेशी मुद्रा सञ्चिति बढाउनुका साथै ग्रामीण अर्थतन्त्रको क्रयशक्ति (Purchasing Power) मा वृद्धि गर्छ।

ग) साना तथा लघु उद्यमीहरूलाई प्रोत्साहन

गाउँ-घरमा डोकोमा सयपत्री फूल बेच्ने कृषकदेखि सडकपेटीमा माटाका पाला, धागो र रङ बेच्ने साना व्यापारीहरूसम्मले तिहारका बेला राम्रो नगद आम्दानी गर्छन्। यसले समावेशी अर्थतन्त्र निर्माणमा सघाउ पुर्‍याउँछ।

घ) आन्तरिक पर्यटन र यातायात क्षेत्र

तिहारको बिदामा मानिसहरू आफ्नो जन्मथलो फर्कने र परिवारसहित पोखरा, मुस्ताङ, इलाम, चितवन जस्ता पर्यटकीय स्थलहरू घुम्ने क्रम बढ्छ। यसले यातायात, होटल, रेष्टुरेन्ट र साहसिक पर्यटन व्यवसायमा उल्लेखनीय आम्दानी सिर्जना गर्छ।

३. तिहारको आर्थिक पाटोमा रहेका चुनौतीहरू

१. व्यापार घाटा र आयात निर्भरता: तिहारमा प्रयोग हुने अधिकांश विद्युतीय बत्ती, सजावटका सामान, भाइ मसला (काजु, बदाम, ओखर) र सुन-चाँदी विदेश (चीन र भारत) बाट आयात हुन्छन्। यसले गर्दा ठूलो रकम मुलुकबाहिर जाने गर्छ। २. अनियमित मूल्यवृद्धि र कालोबजारी: चाडबाडको मौका पारेर व्यापारीहरूले खाद्यवस्तु, फलफूल र भाइ मसलामा मनोमानी मूल्य वृद्धि गर्दा उपभोक्ताहरू मर्कामा पर्ने गरेका छन्। ३. विदेशी प्लास्टिकका फूलको असर: स्थानीय सयपत्री फूलको सट्टा सस्ता विदेशी प्लास्टिकका मालाको प्रयोग बढ्दा स्थानीय कृषकहरूको बजार विस्थापित हुने जोखिम रहन्छ।

निष्कर्ष

तिहार केवल सांस्कृतिक र धार्मिक पर्व मात्र नभई नेपाली अर्थतन्त्रको एक मुख्य ऊर्जा स्रोत हो। यसले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा माग (Demand) र आपूर्ति (Supply) को चक्रलाई तीव्र बनाउँछ। आयातित सामग्रीमाथिको अत्यधिक निर्भरतालाई घटाएर स्वदेशी फूल, माटाका पाला, आन्तरिक कृषि उपज र स्थानीय हस्तकलालाई प्रोत्साहन गर्न सकियो भने तिहारले देशको अर्थतन्त्रलाई अझ बढी सबल र आत्मनिर्भर बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।