‘बसाइँसराइले रित्तिँदै लिमिठाना: गाउँमा सुविधा बढे पनि जनसङ्ख्या घट्दै’

-



     सविन रेग्मी, पर्वत    
     कार्तिक ४ गते २०८३ मा प्रकाशित



पर्वत, ४ कार्तिक । पर्वतको फलेबास नगरपालिका–७, लिमिठाना। कुनै समय दशैँ आउनासाथ यो गाउँको मुहारै फेरिन्थ्यो। घरघरमा लिपपोत, आँगनमा सरसफाइ, पिङको जोस, आफन्तको भिडभाड र गाउँभरि गुञजिने बाललहरीले लिमिठानाको वातावरण पूर्ण रूपमा उल्लासमय बन्थ्यो। रोजगारी, अध्ययन र विभिन्न सिलसिलामा बाहिरिएकाहरू पनि दशैँ मनाउन गाउँ फर्कन्थे, जसले टोलहरू भरिभराउ हुन्थे।

तर, समयको फेरबदलसँगै तस्बिर बदलिएको छ। पहिले जस्तो दशैँको चहलपहल हुनुपर्ने लिमिठानाका बस्तीहरूमा अहिले गहिरो सुनसानपन छाएको छ। कतिपय घरमा ताला झुन्डिएका छन् भने कतिपय घरमा वृद्धवृद्धा मात्रै बाँकी छन्। युवा पुस्ता रोजगारी, शिक्षा र सुनौला भविष्यको खोजीमा सहर तथा विदेशतिर पलायन हुँदा गाउँको पुरानो रौनक क्रमशः इतिहास बन्दै गएको छ।

‘पहिलेको दशैँ सम्झँदा अहिले गाउँ सुनसान लाग्छ’

दशैँ मनाउन गाउँ आएका र यहाँको बदलिँदो अवस्था नजिकबाट महसुस गरेका स्थानीय राजेश रेग्मी अहिले रोजगारीका सिलसिलामा काठमाडौंमा बस्छन्। विगतका दशैँका दिनहरू उनको स्मृतिमा अझै ताजा छन्।

“पहिले पहिले दशैँमा गाउँको चहलपहल र रमाइलो नै बेग्लै हुन्थ्यो। घरघरमा मान्छे हुन्थे, आफन्त र छिमेकीबीच बाक्लै भेटघाट हुन्थ्यो,” विगत सम्झँदै उनी भन्छन्, “अहिले भने गाउँ सुनसान बनेको छ। यसको मुख्य कारण तीव्र बसाइँसराइ हो।”

उनका लागि दशैँ केवल टीका र जमरामा सीमित पर्व मात्र होइन, यो बाल्यकालका स्मृति, छिमेकीसँगको आत्मीयता र परिवारसँग बिताएका क्षणहरूको पुनरावृत्ति पनि हो। तर, ग्रामीण जनजीवनमा आएको फेरबदलले त्यो सामूहिक उत्सव अहिले केवल सम्झनामा मात्र सीमित बन्दै गएको उनको गुनासो छ।

छिमेकीका घर खाली, कृषि कर्ममा एक्लिँदै पिङ्गल रेग्मी

लिमिठानाको यो रिक्ततालाई नजिकबाट भोगिरहेका अर्का स्थानीय हुन्—पिङ्गल रेग्मी। लामो समयदेखि गाउँमै बसेर कृषि पेसा अंगाल्दै आएका उनका लागि यो खालीपन केवल जनसङ्ख्या घटेको विषय मात्र होइन, जीवनभरको सामाजिक सम्बन्ध र आत्मीयता कमजोर बन्दै गएको पीडा पनि हो।

कुनै समय उनको घरवरपर छिमेकीहरूको बाक्लो बस्ती थियो। खेतीपाती, घरायसी काम र चाडपर्वमा एक–अर्कामा सहकार्य गर्ने पुरानो चलन थियो। तर, अहिले वरपरका परिवारले गाउँ छाडेपछि टोलमा उनको एक्लो घर मात्र बाँकी जस्तै भएको छ।

मन अमिलो पार्दै पिङ्गल भन्छन्, “पहिले मेरो घरवरपर धेरै छिमेकी थिए। अहिले टोलमा मेरो घर मात्रै बाँकी छ। अब म पनि धेरै समय यहाँ एक्लै बस्न सक्ने अवस्थामा देख्दिनँ।”

वर्षौंदेखि माटोसँग मितो लगाएर कृषि कर्म गर्दै आएका मानिससमेत गाउँमा टिक्न नसक्ने अवस्था सिर्जना हुनु ग्रामीण बस्तीका लागि एउटा ठूलो चुनौती हो। खेती गर्ने जनसङ्ख्या घट्दै जाँदा स्थानीय अर्थतन्त्र र उत्पादनमा समेत गहिरो असर परेको छ।

वृद्धवृद्धा र बालबालिकामा सीमित बस्ती

अहिले लिमिठानाका घरहरूमा प्रायः वृद्धवृद्धा, केही बालबालिका र सीमित स्थानीय मात्र भेटिन्छन्। काम गर्न सक्ने युवा शक्ति बाहिरिएपछि गाउँको जनजीवनमा उमेरगत असन्तुलन चरम रूपमा बढेको छ।

चाडपर्व, मेलापात र सामूहिक सामाजिक कार्यमा युवाहरूको अनुपस्थितिले परम्परागत संस्कृति र सामाजिक सम्बन्धहरू पनि कमजोर हुँदै गएका छन्। दिनभर मानिसको आवतजावत र कोलाहलमय रहने टोलहरूमा अहिले डर लाग्दो सन्नाटा छाउने गरेको छ।

बाँदर आतंक र अन्य चुनौती

बसाइँसराइको समस्या एकातर्फ छ भने अर्कातर्फ लिमिठानाका किसानहरू बाँदर आतंकबाट समेत आक्रान्त छन्। गाउँमा बाँदरको उपद्रो बढेपछि मेहनत गरेर उब्जाएको अन्नबाली जोगाउनै मुस्किल पर्ने गरेको छ। खेतीबाट उचित प्रतिफल नपाउँदा कृषिप्रति वितृष्णा जाग्नु र सहरतर्फ आकर्षण बढ्नु स्वभाविक बनेको छ। यद्यपि, बसाइँसराइको कारण केवल बाँदर मात्र नभई गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सहज सेवाको चाहना पनि मुख्य कारक बनेको छ।

सुविधा बढे, तर मानिस घटे

लिमिठानामा पछिल्लो समय सडक, सञ्चार, यातायात र अन्य आधारभूत भौतिक पूर्वाधारमा सुधार आएको छ। तर, विडम्बना— सुविधा बढ्दै जाँदा पनि गाउँ छाड्ने क्रम रोकिएको छैन। यसले ग्रामीण समस्या केवल भौतिक विकासको अभावसँग मात्र जोडिएको छैन भन्ने प्रष्ट पार्छ। मानिसलाई गाउँमै टिकाउन नियमित आम्दानी, स्थानीय रोजगारी, कृषि उपजको उचित बजार र भविष्यको सुनिश्चितता अपरिहार्य देखिन्छ।

फलेबास नगरपालिकाका अन्य वडा जस्तै मुडिकुवा, खानीगाउँ वा देवीस्थानका केही बस्तीमा केही चहलपहल देखिए पनि लिमिठानाजस्ता धेरै ग्रामीण क्षेत्रहरू रित्तिने क्रममा छन्। त्यसैले, स्थानीय तहले वडागत रूपमा खाली घर, बाँझो जमिन र वास्तविक जनसङ्ख्याको तथ्याङ्क सङ्कलन गरी लक्षित योजना अघि सार्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

निष्कर्ष: गाउँ फर्काउने योजना व्यवहारमा चाहियो

लिमिठानाको वर्तमान अवस्थाले तीनै तहका सरकारलाई गम्भीर भएर सोच्न बाध्य बनाएको छ। केवल कागजी योजना बनाएर वा गाउँ नछाड्न आग्रह गरेर मात्र यो समस्या समाधान हुँदैन।

गाउँमा कृषि उद्यम, साना तथा घरेलु उद्योग, पर्यटन र स्थानीय स्तरमै रोजगारीका अवसर सिर्जना गरी युवा पुस्तालाई आत्मनिर्भर बनाउनु पर्दछ। वृद्धवृद्धाको हेरचाह र सामाजिक सुरक्षाको बलियो प्रत्याभूति दिनुपर्छ।

दशैँको रौनक फर्काउन घरमा बिजुलीका बत्ती बालेर मात्र पुग्दैन, ती घरमा बस्ने मानिसहरूको जीवनमा आर्थिक र सामाजिक समृद्धिको उज्यालो पनि बाल्न जरुरी छ। तब मात्र लिमिठानाजस्ता गाउँहरूमा पुनः हाँसो र खुसी फर्किन सक्नेछ।